Kraków spłynął krwią.
Kiedy dowiaduję się o zbrodni tak okrutnej, że trudno ją pomieścić w głowie, pierwsze słowo przychodzi samo: potwór. Bestia, wyrzutek, ktoś z innego gatunku. Równocześnie przy tym czuję też ulgę. Wolałbym jej nie czuć, ale czuję. Tłumaczę to najprościej jak można: skoro on jest potworem, to ja nim nie jestem. Granica wytyczona, stoję po właściwej stronie, z czystym sumieniem i kubkiem ciepłej herbaty w dłoniach. Nie z karabinem. I nie, nie podważam wyroku, który w takich chwilach wydajemy. Zbrodnia jest zbrodnią, odpowiedzialność ma konkretną twarz i żadne tłumaczenie jej nie zatrze. Ciekawi mnie tylko ta ulga. Bo czy rzeczywiście wystarczy nazwać kogoś potworem, żeby mieć pewność, że samemu jest się od niego tak bardzo różnym?
Mam sąsiada, który od lat parkuje na chodniku pod moim oknem, tak że matki z wózkami muszą schodzić na jezdnię. Któregoś ranka zobaczyłem, jak dostaje mandat. Stał przy samochodzie, czerwony na twarzy, a ja patrzyłem zza firanki i ucieszyłem się. Należało mu się, pomyślałem. I właściwie na tym mogłoby się skończyć. Ale złapałem się na tym, że z przyjemnością wyobrażam sobie, jak będzie się wściekał przez resztę dnia. Sam mandat już mi nie wystarczał. Chciałem jeszcze, żeby trochę pocierpiał. I choć nadal uważałem, że kara była sprawiedliwa, moja radość nie miała już wiele wspólnego ze sprawiedliwością.
Nie próbuję porównywać własnych drobnych podłości z prawdziwym okrucieństwem. Wiem, jak ogromna jest między nimi różnica. Myślę jednak, że warto czasem przyjrzeć się tym małym niegodziwościom, które tak łatwo sobie wybaczamy. Choćby po to, żeby lepiej zrozumieć, jak zręcznie potrafimy usprawiedliwiać samych siebie, nazywając pogardę trzeźwą oceną, zemstę sprawiedliwością, okrucieństwo koniecznością, a agresję obroną godności. Nie zawsze umiemy przyznać, że postępujemy podle. Znacznie łatwiej przekonać samych siebie, że mamy rację. A kiedy już w to uwierzymy, coraz trudniej nam dostrzec krzywdę, którą wyrządzamy innym.
Gniew sam w sobie nie niepokoi mnie aż tak bardzo, bo w wielu sytuacjach bywa uczciwy i żyje krótko. Niepokoi mnie chwila, w której uznaję, że mam do niego niezbywalne prawo i zaczynam nim usprawiedliwiać wszystko, co robię. To wtedy przestaję zastanawiać się, czy moje postępowanie jest słuszne. Wystarcza mi przekonanie, że mam powód, żeby się gniewać.
Ale przecież sam gniew nie odbiera mi jeszcze zdolności decydowania o tym, co zrobię. Między impulsem a czynem jest szczelina i w niej człowiek wciąż może się zatrzymać, pomyśleć, zapytać kogoś, poprosić o pomoc, zanim będzie za późno. Nie wierzę, że każdą tragedię da się wyjaśnić jednym mechanizmem, i nie wiem, co dzieje się w kimś, kto przekracza granicę, której przekroczyć nie wolno. Wiem tylko, jak ta szczelina wygląda od środka u człowieka zwyczajnego: jest wąska i niestety łatwa do przysłonięcia argumentami wymyślonymi na własną obronę.
Potwór nie mieszka we mnie jak lokator, którego da się wymeldować. To po prostu ja w gorszej godzinie, ten, który umie się cieszyć z cudzego upokorzenia i ma na to gotowe usprawiedliwienie. Nie namawiam do życia w ciągłym strachu przed sobą ani do podejrzewania się o najgorsze. Chodzi raczej o to, żeby zachować wobec siebie odrobinę nieufności i nie przyjmować bezkrytycznie każdego własnego usprawiedliwienia. Powiedzieć sobie uczciwie, że mogę się mylić, że bywam niesprawiedliwy, że ktoś może przeze mnie cierpieć, choć uważam się za porządnego człowieka. Nie uważam, żeby taka świadomość czyniła mnie gorszym. Komuś, kto potrafi dostrzec własne błędy i słabości, zaufałbym prędzej niż człowiekowi, który uważa, że zawsze postępuje słusznie.
Rano podszedłem do okna. Sąsiad znowu parkował na chodniku. Poczułem znajomą złość, ale tym razem spróbowałem się nad nią zastanowić. Nie nad tym, czy mam prawo się denerwować, bo miałem. Raczej nad tym, co z tą złością zrobię i jak daleko pozwolę jej się posunąć. Nie wiem, czy każdy człowiek nosi w sobie potwora. Wiem jednak, jak łatwo przychodzi nam usprawiedliwianie własnych złych emocji i zachowań. I dlatego myślę, że tragedia taka jak ta w Krakowie powinna skłonić nas nie tylko do potępienia sprawcy, ale również do postawienia sobie niewygodnego pytania: czy naprawdę znam siebie na tyle dobrze, by wiedzieć, do czego nigdy nie byłbym zdolny?
Be First to Comment